I co dalej z tą pamięcią?


Urszula Sochacka

W czerwcu 2019 roku Szkołę Podstawową nr 81 w Łodzi opuścił pierwszy od długiego czasu rocznik ośmioklasistów. Co ważne – uczniów podstawówki, którzy przez osiem lat swojego pobytu w szkole współrealizowali jej misję w zakresie upamiętniania patrona szkoły, czyli Bohaterskich Dzieci Łodzi. Szkoła otrzymała imię z myślą o więźniach dawnego obozu dla polskich dzieci, który w latach 1942 – 1945 funkcjonował nieopodal dzisiejszej szkoły. Patron poważny, historia trudna, a upamiętnianie wymagające zdwojonego wysiłku w kontekście edukacji prowadzonej w szkole – podstawowej, do niedawna w klasach 1-7.  Mając na uwadze powyższe, postanowiłam zbadać, na ile patron pasuje szkole, a szkoła patronowi, czy żyją w naturalnej symbiozie, czy próbują trwać w układzie narzuconym lub będącym kwestią przyzwyczajenia. I co to oznacza dla pamięci o obozie. Czerwcowe rozmowy na jego temat, po wybijającym z rytmu strajku, a przed wakacjami i początkiem nowego życia ośmioklasistów, nie należały do najłatwiejszych, ale były bardzo pouczające. Podobnie, jak wyniki ankiety, którą kilka dni wcześniej wypełniło 54 uczniów ósmych klas - 21 na prośbę nauczycielki języka polskiego oraz 33 – nauczycielki historii. Poniżej zamieszczam odpowiedzi na 10 zadanych przeze mnie pytań ankietowych. Młodzież została poproszona o udzielenie odpowiedzi na 10 pytań. Mieli je sformułować w 1-3 zdaniach. Wśród ankietowanych byli zarówno uczniowie, którzy angażowali się w akcje upamiętniające ofiary obozu i upowszechniające wiedzę na jego temat, jak i ci, którzy nigdy nie brali w nich udziału lub robili to rzadko.

Na pytanie - Czy Wasza szkoła byłaby inna (lepsza/gorsza/jaka), gdyby miała innego patrona? Jaka? - uczniowie udzielili następujących odpowiedzi:
a/ Nie wiem – 6
b/ Różne wersje odpowiedzi - Nie, szkoła nie byłaby inna, gdyby miała innego patrona – 17
c/ Byłaby lepsza - mniej poważna – 1
- „poniewasz miałaby wiencej czasu na „podstawe programowom” (podobnie, jak w pozostałych przypadkach, zachowano oryginalną pisownię) – 1
- „za każdym razem np. w Dzień Dziecka zamiast się cieszyć chodzimy pod pomnik. Za każdym razem w każde święto chodzimy pod pomnik” - 1
d/ Byłaby inna - inna - 1
- bez uroczystości pod pomnikiem, mniej nauki o obozie  - 1
- nie tak wyróżniona, jak teraz, uczniowie bez takiej wiedzy o cierpieniu dzieci w czasie wojny – 1
- nie uczylibyśmy się/mniej uczylibyśmy się o obozach w Łodzi – 1
- „mniejszą wagę przykładano by do historii miejsca, w którym stoi szkoła” - 1
- „inny patron szkoły by nie pasował do tej szkoły, ponieważ nasza szkoła tym patronem pokazuje co się w tym miejscu działo” - 1
- „w pewnym sensie była by przeciętna a tak to ma ciekawą historię” - 1
d/ Różne wersje odpowiedzi – „Mamy dobrego patrona” - 4
e/ Odpowiedzi świadczące albo o niezrozumieniu przez ucznia pytania, albo o niepoważnym potraktowaniu ankiety – 2
f/ Gorsza – 5 (bez uzasadnienia)
- „ponieważ dziecko nie byłoby tak brane pod uwagę”, „prawa dziecka nie byłyby tak bardzo brane pod uwagę” - 2
- „nie poznalibyśmy historii obozu i mogli byśmy nie być tacy jacy jesteśmy” - 1
-  mniejsza wiedza historyczna (np. „dzięki patronowi dowiadujemy się wielu żeczy o życiu w tamtych czasach”) - 2
- „ponieważ nasz patron symbolizuje bardzo ważną historyczną rzecz” - 1
- „graniczy z terenem obozu i powinna mówić o tym, co było” - 1
- „robimy dużo działań z tym związanych [… fragment nieczytelny] chyba nie ma tej szkoły bez Bohaterskich Dzieci Łodzi” - 1
g/ Raczej gorsza - „jeśli chodzi o wyróżnianie się” - 1 h/
W domyśle – nie byłaby lepsza
- „szkoła docenia naszego patrona a inne szkoły nawet nie wiedzą kto jest ich patronem” - 1

Na pytanie - Czy Ty był/a/byś inny (lepsza/y/gorsza/y/jaka), gdybyś nie poznał/a historii dzieci z obozu przy ulicy Przemysłowej? Jaka/jaki? - uczniowie udzielili następujących odpowiedzi:
a/ Inna/inny - „mniej przerażona ludzką nienawiścią do drugiego człowieka” – 1
- brak wiedzy historycznej – 3 // (odpowiedni poziom wiedzy pozwala zrozumieć upamiętnianie) – 2
- „miałbym inny stosunek do tamtych czasów” - 1
- „nie miałabym świadomości jakie okropne rzeczy się tu działy i żyłabym gdyby nigdy nic” - 1
- „mniej świadoma, możliwe że nie rozumiałabym (w takim stopniu) jak okrutna jest wojna” - 1
- „wiem więcej i teraz z innej perspektywy patrzę na to, co się stało w naszej historii, ponieważ mogę być bliżej tej sytuacji” - 1
- „mniej doceniałabym, to co teraz mam, że jestem wolna” - 1
b/ Nie – 14
- „byłabym taka jak jestem, czyli interesowała bym się tą historią i tym co się działo!” - 1
- ale wiedza to coś pozytywnego (np. „nie była bym gorsza natomiast ciesze się że mam okazje się dowiedzieć o obozie”, „bardziej szanuje wolność/życie”) - 10 -
„ta wiedza nie wpłynęła znacząco na moją osobę i moje zachowanie” - 1
- „ewentualnie niedoinformowany” - 1
c/ Gorszy – 3
- „inaczej patrzyłabym na II wojnę światową” - 1
- „myślałabym na pewne tematy inaczej” – 1
- głupsza i mniej empatyczna – 1
- „mógłbym nie zauważać wielu smutnych i drastycznych spraw” - 1
- „wiedziałabym mniej” - 2
- „ponieważ jest to bardzo ważna sprawa a poza moją szkołą nie mówi się o tym obozie. Stała się tu tragedia a ludzie o tym nie pamiętają” - 1
d/ Lepszy – 1
e/ Nie wiem – 2
f/ Brak odpowiedzi – 1
g/ Niezrozumiała odpowiedź – 1

Na pytanie - Wskaż na rodzaj upamiętniania obozu przy ulicy Przemysłowej, w którym uczestniczyła/eś i który zrobił na Tobie największe wrażanie (pozytywne lub negatywne). Dlaczego? - uczniowie udzielili następujących odpowiedzi:
a/ gra terenowa i akcja „Dzieci nie ryby i swój głos mają” - 1
b/ mural na budynku szkoły („odczuwałam coś dziwnego”, „dobry sposób na upamiętnienie” ) - 2
c/ projekt („dowiedziałam się wiele”) - 1
d/ gry terenowe (ciekawe, „dużo można było się z nich dowiedzieć”, „wykazać się kreatywnością”, „mogliśmy zobaczyć to, o czym tak dużo słyszeliśmy, zobrazować to sobie”) – 5
e/ uroczystości pod pomnikiem - „stanie pod pomnikiem podczas uroczystości”, „stałem przy pomniku” – 2
- „bo tam co roku ktoś mdlał od słońca” - 1
- „bardzo źle z powodu upałów” - 1
- „można było wspominać dzieci z obozu”, „dobre jest to, że o dzieciach, które zginęły w tym obozie cały czas się pamięta” - 2
- „ponieważ było wszystko fajnie zorganizowane” - 1
- „wywarła na mnie pozytywne wrażenie bo bardzo uroczysta i upamiętniająca to miejsce” - 1
- „Robi to pozytywne wrażenie, ponieważ można spotkać osoby, które były w tym obozie” - 1
- „śpiewanie pod pomnikiem” - 1
- „Była tam wspominana historia dzieci z obozu, która mnie poruszyła” - 1
- „ w Dzień Dziecka z całym szacunkiem nie powinniśmy stać pod pomnikiem” - 1
- „uczestniczyłam w uroczystościach pod pomnikiem”, „stałem pod pomnikiem i śpiewałem „Dzieci Wojny”  - 2
- „odebrałem negatywnie, ponieważ staliśmy w gorący dzień pod pomnikiem” - 1
f/ brak odpowiedzi – 4
g/ różne/liczne (aktywne uczestnictwo) – 2
h/ izba pamięci w SP 81 (np. „pozytywne wrażenie zrobiła na mnie makieta obozu. Izba Pamięci”, „najwięcej jestem w stanie zrozumieć”)  – 5
i/ „Byłam przy tworzeniu szalika jednak nic nie zrobiło na mnie wielkiego wrażenia” - 1
j/ „nie jestem w  stanie wybrać” - 1
k/ nic – 5
l/ „chodzenie do izby, pod pomnik” - 1 
ł/ niezrozumiała odpowiedź – 3 m/ projekt „Dzieci nie ryby i swój głos mają” (wiedza i nocowanie w szkole, ciekawi ludzie, „bardzo duży projekt i oprócz nas uczniów także inni ludzie dowiedzieli się o obozie”) – 2
n/ spotkanie ze świadkiem
- „Uczestniczyłem w wielu aktywnościach większość z nich była dla mnie nużąca ponieważ wszystkie wiadomości się powtarzało lecz spotkanie z byłą obozowiczką było bardzo ciekawe” - 3
o/ pod pomnikiem i różne projekty - „nie robiło to nam nie wrażenia ponieważ wszędzie było to samo” - 1
- „wywarło na mnie wrażenie, ponieważ uświadamia to o okropnościach, które działy się w Łodzi” - 2

Na pytanie - Czy, Twoim zdaniem, dzieci powinny uczestniczyć w uroczystościach upamiętniających obóz przy ulicy Przemysłowej? Dlaczego? - uczniowie udzielili następujących odpowiedzi:
a/ Zależy - od dziecka – kwestia dojrzałości i zrozumienia – 1
- od wieku – trzeba się umieć zachować podczas uroczystości, małe tego nie rozumieją – 2
- to „powinna być wola każdego ucznia z osobna, nie pod przymusem lub zmiana zachowania” - 1 
b/ Tak, - bo to ważne – 1 - bo dzieci powinny mieć wiedzą, np. co się działo w takich obozach – 15
- bo to ciekawe – 1
- by poznać historię miejsca do którego codziennie uczęszczają – 5
- bo powinny – 2 - bo warto pamiętać, żeby przekazywać następnym pokoleniom – 5
- bo to patron – 1
- „mogą stać się wrażliwsze i lepiej rozumieć ból innych”, „uczy empatii, szacunku, współczucia i historii”, „uczą wrażliwości na czyjąś krzywdę oraz uczy pokory”  - 3
- „ponieważ dzieci takie jak my tam trafiały” - 3
- ale nie za często – 1
- ku przestrodze – 2
- „już od 1 klasy powinny wiedzieć, co się na tym terenie stało i zacząć doceniać to, co mają” - 3
c/ Nie – 1
- bo to marnowanie czasu – 1
- dzieci z 1. klasy nie, bo to za trudny temat – 2
- raczej nie, temat zbyt poważny dla młodszych dzieci – 1
d/ Brak odpowiedzi – 1
e/ Niezrozumiała odpowiedź – 1
f/ Nie wiem – 1

Na pytanie - Jak sądzisz, dlaczego mieszkańcy osiedla Bałuty-Doły nie pamiętają o obozie z Przemysłowej? - uczniowie udzielili następujących odpowiedzi:
a/ Upływ czasu oraz „nie każdy chce pamiętać, że mieszka na tym miejscu, gdzie była ta tragedia” 1
b/ „nie dotyczy ich to bezpośrednio i nie jest to taka głośna sprawa” - 1
c/ Nie chcą o tym pamiętać („widzieli to na własne oczy i próbują teraz o tym zapomnieć”, „wolą nie myśleć o tym, co się działo tam przed laty i nie wnikają w to”, „Ludzie wolą pamiętać tylko dobre rzeczy. Nie chcą pamiętać co się działo w miejscu, w którym, mieszkają”) – 4
d/ Nie wiem – 3
e/ „Może ich to nie interesuje”, „Mają inne sprawy na głowie”,  „może nie obchodzi ich to zbytnio i to ich sprawa”, brak zainteresowania miejscem – oby tylko wszędzie było blisko, mieszkają daleko od obozu, „nie traktują jej [historii obozu] jako coś, co wnosi do ich życia szczególne informacje”, „tylko tu mieszkają” - 11
f/ Brak odpowiedzi – 4
g/ Brak im wiedzy (np. „Bo są niedouczeni”) - 4
h/ np. „Ponieważ nie mówi się o obozie tak dużo”, „Bo mało się o tym rozmawia oraz często źle wyjaśniana jest historia” - 13
i/ Brak oznakowania (np. „Ponieważ jest mało miejsc upamiętniających lub są mało wyraziste i dosłowne”, „Bo nie jest wyraźnie, twórczo zaznaczony, tylko tak byle jak i ludzie przechodzą obojętnie”) - 5
j/ „Myślę, że został przyćmiony przez getto” - 1
k/ „Ponieważ nie uczestniczą w żadnych uroczystościach” - 3
l/ „Ponieważ nie chcą” - 2
ł/ Pamiętają, „ponieważ obóz był na tym terenie” - 1
m/ Pamiętają, „bo wielu z nich chodzi w okolicach pomnika, ale mogłoby być to zaznaczone np. jakimiś tablicami itp.” - 1

Na pytanie - Gdyby ktoś poprosił Cię o krótką informację na temat obozu przy ulicy Przemysłowej, to jak byś ją sformułował/a? - uczniowie udzielili następujących odpowiedzi:
Obóz, w którym zabijano i wykorzystywano dzieci, te dzieci nie miały dzieciństwa w przeciwieństwie do nas.
Obóz powstał w 1942 r pierwszy transport odbył się 11 grudnia 1942 r był ukryty na terenie Getta początkowo miał być tylko dla chłopców były wyzyskiwane.
Powiedziałabym jakie panowały tam warunki co tam się robiło itd. i nie próbowałabym układać tego w „delikatne” słowa, bo to co tam się działo to był istny koszmar.
Dzieci były tam traktowane okropnie i były łamane ich prawa.
Opowiedziałbym gdzie dokładnie się znajdował i co tam się działo.
Na tym terenie zginęło niestety wiele tysięcy ludzi.
Obóz na ulicy Przemysłowej był niemieckim obozem dla dzieci i młodzieży polskiej. Przebywały tam dzieci w różnym wieku, były zmuszane do ciężkiej pracy a za nie wykonanie zanią były karane. Było to miejsce piekła na ziemi dla wielu dzieci.
Powiedziałbym, że obóz był ukryty w getcie, znajdującym się na Bałutach i, że dzieci tam były poniżane i zmuszane do pracy, często poprzez bicie i głodzenie. Ich pobyt w obozie zabrał im dzieciństwo.
To był obóz dla Polskich dzieci i młodzieży, pracowały tam, umierały z głodu i wycieńczenia. Obóz na ulicy Przemysłowej był niemieckim obozem dla dzieci, młodzierzy polskiej. Przebywały tam dzieci w różnym wieku.
Obóz na ulicy Przemysłowej był niemieckim obozem dla dzieci, młodzieży polskiej. Przebywały tam dzieci w różnym wieku., były zmuszane do ciężkich prac a za nie wykonanie zadania były kary lub uśmiercane.
W tym obozie były zamykane polskie dzieci, które np. chodziły po ulicach podczas godziny policyjnej. Dzieci musiały tam ciężko pracować. Np. walcowały drogi i prostowały igły. Dzieci były wykorzystywane głodzone i bardzo dużo z nich umierało.
Obóz przy ulicy Przemysłowej był naprawdę tragicznym miejscem, które nigdy nie powinno istnieć. Trafiały tam już dzieci od 2 roku życia (czasami nawet młodsze.) Ciężko pracowały oraz były okropnie traktowane przy czym musiały mieszkać w złych warunkach. Każdy powinien o tym pamiętać, aby to się nigdy nie powtórzyło.
Powiedziałabym, że był to obóz dla małych dzieci, które niczemu nie były winne. Chorowały, głodowały i wykonywały morderczą pracę, a przez to zostawały zabijane.
W obozie było bardzo trudno, a dzieci były wykorzystywane zmuszane do ciężkiej pracy. Były izolowane od rodziny i bite.
Że znęcali się nad nimi, że byli więzieni, byli głodzeni, bici poniżani, pozbawiani dzieciństwa, wykorzystani do ciężkiej pracy.
Były tam Polskie dzieci od lat 6 do 16.
Były tam dzieci od 3, 4  lat do 18 lat, głodowały, pracowały i były torturowane.
Był to obóz dla dzieci, w który warunki były straszne. Trafiało się tam za byle co i ciężko pracowało.
Do obozu trafiały dzieci w wieku 2 do 16 lat za małe przewinienia. Były tam bite i wykonywały ciężkie prace.
Do obozu trafiały niewinne dzieci, które musiały tam ciężko pracować, miały mało jedzenia i były brutalnie traktowane.
Że był to obóz dla Żydów gdzie byli źle traktowani.
Był to obóz hitlerowski w Łodzi, w którym torturowano i zabijano dzieci.
Był to hitlerowski obóz w Łodzi, w którym wyzyskiwano i maltretowano dzieci.
To był obóz, w którym  dzieci ciężko pracowały, brak jedzenia, bito dzieci i zabijano. Ja bym sformułował tak że w tym obozie zabierali dzieci z rodzin i były przywożone do obozu. było tam koszmarnie.
Był to hitlerowski obóz dla dzieci i młodzieży panowały tam straszne warunki. Mordowano tam dzieci.
Działy się tu straszne rzeczy, które nikomu nie mieszczą się w głowie. że na  przy tej ulicy był obóz pracy.
Był to obóz dla dzieci i młodzieży dzieci były tu bite i tatuowane. Bezdomne dzieci trafiały tam za niewinność. Żyły w skandalicznych warunkach.
Do obozu trafiały dzieci w wieku od 2 do 16 lat za małe przewinienia lub bez powodu. Bardzo ciężko pracowały, ponad swoje siły. Dostawały bardzo mało jedzenia, dlatego często umierały z głodu.
Powiedziałbym to moimi słowami i o najgorszych rzeczach.
Obóz w którym przetrzymywano dzieci.
Był to obóz dla Polskiej młodzieży w którym działo się coś co nigdy nie powinno mieć miejsca.
Masakrowanie dzieci.
W tym obozie były.
Obóz był w getcie. Te dzieci były źle traktowane, pozbawione dzieciństwa, były więzione i zmuszane do prac ponad siły.
Trafiały tam dzieci, które żebrały i kradły z głodu, rodzice się nie arzekli polskiego obywatelstwa itp. Byli tam więzieni, traktowani w nie ludzki sposób, gnębieni, zmuszani do ciężkiej pracy, byli w złych warunkach, nie mieli kontaktu z rodzicami, bici, pomiatani. Powiedziałbym ogólne informacje – 1 Powiedziała bym najważniejsze rzeczy, które zapamiętałam z różnych zajęć – 1 Nie umie wypowiadać się krótko na temat obozu. Nie wiem – 1 Sprawdź w internecie - 3 Brak odpowiedzi – 5

Na pytanie - Czy działania upamiętniające, które realizowaliście, przyniosły jakieś efekty? Jakie? - uczniowie udzielili następujących odpowiedzi:
a/ Niejasna odpowiedź – 1
b/ Nie pamiętam, o jakie działania chodzi – 3
c/ Nie, - (bez uzasadnienia) - 8
- gdy ludzie ie są zainteresowani
- bo nikt o tym nie mówi
d/ Tak, - (bez uzasadnienia) - 2
- Tak, dobre - lecz mały - bo zyskaliśmy wiedzę  - 8
- „pogłębiły moja wiedzę na temat obozu, uwrażliwiły mnie, dzięki im doceniam to, co mam”
- „Bardziej doceniam to co mam” - bo więcej osób poznało historię obozu – 9
- „Poprzez roznoszenie ulotek mieszkańcy Łodzi dowiedzieli się więcej i pewna część osób nawet przyszła na uroczystości pod pomnik”
- ludzie zauważają jak ta wiedza jest ważna - my i inni powiększyli wiedzę (np. „przyniosły bardzo dużo informacji do mojej głowy i ogólnie”) – 2
- „mieszkańcy wiedza więcej jak i rozwinęły nas”
- „mogliśmy rozwijać swoją kreatywność i pogłębiać swoja wiedzę”
- „wiemy więcej i jesteśmy bardziej świadomi”
- Więcej ludzi wie i ma większą świadomość
- jakieś na pewno - świadomość, co się tu kiedyś działo
e/ Brak odpowiedzi – 4
f/ Nie wiem – 3

Na pytanie - Szkoła potrzebuje większej przestrzeni na prowadzenie zajęć dydaktycznych. Czy jesteś za/przeciwko likwidacji Izby Pamięci? Dlaczego? - uczniowie udzielili następujących odpowiedzi:
a/ Brak odpowiedzi – 5
b/ Nie wiem – 2
c/ Za przeniesieniem -
- „Mogliby tam zrobić dodatkową sale ponieważ czasem nawet brakuje wolnych sal w szkole”
- „lekcje odbywają się nawet na stołówce” - „dzieci siedzą w małych pomieszczeniach i mogą się w nich źle czuć”
- Ważna, ale „jak nie będzie miejsca na nauke to nie będziemy mogli się dowiadywać o tej tragedii i w przyszłości zapobiec jej powtórnie”
d/ Przeciwko przeniesieniu –
- „pamiątka historyczna” - 2
- „namacalny dowód” - „upamiętnia obóz” - 1
- przypomina, konieczne do pamiętania (np. „przypomina, co się działo”) - 8
- „dzięki rzeczą z izby dzieci mogą lepiej zrozumieć to co się stało” - 2
- „może to zniechęcić uczniów do poznawania historii”  - „nie potrzebuje jest wystarczająco miejsca” - 2
- „jedyne miejsce w szkole i w pobliżu, gdzie można zobaczyć pamiątki z tamtych czasów”, „jedyne miejsce w szkole upamiętniające obóz” - 5
- ze względu na pamiątki („nie można usuwać upamiętniających miejs, rzeczy”, „są tam zdjęcia i informacje z obozu”) - 3
- pamiątki i odwiedzana z zewnątrz - patron - („to nasz patron i musimy o tym pamiętać”, „ likwidacja izby byłaby ewidentnym przejawem braku szacunku i współczucia dla tych ofiar”, „mamy bardzo ważnego patrona”, „utożsamiam się z patronem i uważam, że ludzie powinni pamiętać o okropieństwach obozu”) - 6
- nie, bo jest najlepszym upamiętnieniem, ze względu na makietę obozu, która robi wrażenie – 2
- „ważny akt pamięci” - bo ważna dla szkoły i dorosłych - „jest to jak sama nazwa mówi Izba Pamięci i nie można jej zlikwidować” - 2
- „swego rodzaju muzeum, z którego powinniśmy być dumni, a nie je likwidować” - Każda szkoła powinna mieć izbe z historiami okolicy w kturej się znajduje” e/ Niejasna odpowiedź – 1
f/ Tak i nie
- dodatkowa sala lekcyjna, ale izbę odwiedzają osoby spoza szkoły
- „Izba Pamięci jest ważna, ale zajęcia są ważniejsze, więc może można by było przenieść szkołę do innego budynku”

Na pytanie - Jak myślisz, gdyby Chudy z pomnika Pękniętego Serca mógł mówić, o co by dzisiaj poprosił? - uczniowie udzielili następujących odpowiedzi:
a/ Brak odpowiedzi – 4
b/ Nie wiem – 4
c/  Niejasna odpowiedź – 2
d/ - „Żeby ludzie mieszkający w pobliżu obozu nigdy o nim nie zapomnieli” - 2
- o jedzenie i wolność
- o coś ciepłego (ubranie) - dóżo wody, obranie - żeby po nim nie malować - o większy szacunek, zrozumienie, tolerancje – 2
- o pamięć – 10
- o pamięć i szacunek
- Abyśmy cieszyli się z tego co mamy i pomagali innym - aby znów nie doszło do takiej tragedii – 8
- o jedzenie, picie – 2
- pić
- aby doceniali co mają (rodzinę, dzieciństwo)
- aby dbać o jego pomnik
- o ubranie i o to żeby po nim nie mazać
- o jedzenie, ubranie oraz żeby po nim nie malować
- o jedzenie i powrót do rodziny - o jedzenie i ubrania – 2
- o jedzenie, dom, miłość matczyną - o mówienie o nim o zwrucenie mu dzieciństwa
- o pamięć, o to by ludzie byli wobec siebie empatyczni i pomocni oraz o to, by ta historia się nigdy nie powtórzyła
- żeby go szanować, nie demolować, żeby o nim pamiętać
- o możliwość rozmowy, opowiedziałby o obozie
- żeby ludzie nuli „dobrymi ludźmi”

Na pytanie - Jakie przesłanie dotyczące dzieci z obozu przy ulicy Przemysłowej chciał/a/byś przekazać swoim młodszym koleżankom/kolegom, którzy zostają w szkole? - uczniowie udzielili następujących odpowiedzi:
a/ Brak odpowiedzi – 13
b/ Nie wiem – 4
c/  Niejasna odpowiedź – 2
d/ Opowiedziałbym im historie obozu Byli chudzi – 2
Żeby cieszyli się każdą chwilą swojego życia, bo nigdy nie wiadomo co może się wydarzyć, żeby doceniali to co mają – 5
By przekazywać wiedzą nic ponieważ wszystko już wiedzą Żadne Szanujcie to co macie, bo dzieci w obozie nie miały nic – 4
Nieważne jakiego pochodzenia lub maści jest człowiek nikt nie ma prawa traktować go gorzej poniżać i łamać jego prawa – 2
Były głodzone, bite, traktowane nie po ludzku, niewinne Żeby dalej szerzyli wiedzę i szanowali tych ludzi Nie wiem, moim zdaniem dzieci w klasach 1-3 nie powinny za bardzo się angażować, ponieważ to jednak dla takich dzieci to są za ciężkie wiadomości Żeby szanowali ludzi – dzieci, pomnik i izbe. Żeby szanowały pomnik – 2
Żeby pamiętali o tym – 3
Że był to zły obóz Że było bardzo ciężko i było tragicznie mówiąc ogólnie Że miały źle i niedobrze To co posiadamy nie jest najważniejsze – pieniądze, dobre ubrania. Czasem warto jest docenić po prostu fakt, że jesteśmy wolni, mamy rodziny. aby znów nie doszło do takiej tragedii Żeby pamiętali o tym i mówili – 2
Przekazała bym jak wyglądało życie w obozie i przyczyny obozu skutki. Żeby doceniali co mają i upamiętniali

Zebranemu materiałowi warto się przyglądać, analizować go i studiować. Można spojrzeć na niego z wielu perspektyw. Mnie interesować będzie pod kątem stanu pamięci o obozie przy ulicy Przemysłowej, w kontekście edukacji szkolnej. Mam na myśli nie tylko wiedzę uczniów, ale także ich świadomość, wrażliwość, postawy. Myślę też o obrazie świata otaczającego młodych ludzi, a raczej sposobie, w jaki go postrzegają - poprzez swoje doświadczenia z trudnym patronem i jego niełatwą historią. Już wkrótce – analiza ankiet i płynące z niej wnioski. A w następnej kolejności – omówienie akcji ankietowej, jaką przeprowadziłam wśród nauczycieli SP 81. A co ciekawe – pedagodzy odpowiadali na dokładnie te same pytania, co ich wychowankowie. Jak sobie z nimi poradzili? O tym - już wkrótce.